Na Mwandishi Wetu - ARUSHA.
Kasi kubwa ya maendeleo ya Akili Unde (AI) imeibua mjadala miongoni mwa wasomi kuhusu uwezo wa sera, taasisi na mifumo ya uongozi nchini Tanzania kuendana na mabadiliko ya teknolojia hiyo.
Mjadala huo uliibuka katika Mkutano wa Tatu wa Vyuo Vikuu Vitano (5UCC), uliofanyika katika Taasisi ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela (NM-AIST), Arusha, kuanzia Septemba 23 hadi 25, 2026. Mkutano huo uliwakutanisha wataalamu na wasomi kujadili uhusiano kati ya sayansi, teknolojia, sera na changamoto za maendeleo.
Wakati akifungua mkutano huo, Naibu Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia, Mhe. Wanu Hafidh Ameir (Mb), alisisitiza umuhimu wa Tanzania kuwa na mjadala mpana kuhusu Akili Unde na utayari wa nchi kukabiliana na mabadiliko yanayoletwa na teknolojia hiyo.
Katika hotuba yake, alieleza kuwa ameona kwa umuhimu mjadala kuhusu iwapo miongozo ya Akili Unde inaweza kwenda sambamba na kasi ya maendeleo ya teknolojia hiyo katika elimu ya juu.
“Huu ndio hasa aina ya mjadala tunaouhitaji, si kuhusu tu kile ambacho teknolojia inaweza kufanya, bali pia namna taasisi zetu, sera zetu na mifumo yetu ya uongozi inavyopaswa kuitikia fursa na changamoto zinazoletwa na teknolojia hiyo.”
Kauli hiyo iliingia moja kwa moja katika hoja iliyowasilishwa na Dk Philbert Nyinondi, Mhadhiri na mtafiti wa mawasiliano ya sayansi kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA).
Katika utafiti wake, Nyinondi aliuliza swali linalogusa uwezo wa mifumo ya sera kukabiliana na teknolojia inayobadilika kwa kasi: Je, miongozo ya Akili Unde inaweza kwenda sambamba na kasi ya maendeleo ya teknolojia hiyo?
Utafiti huo, wenye kichwa “Can AI Guidelines Keep Pace With Artificial Intelligence? Assessing Policy Adaptability in Tanzanian Higher Education,” ulilinganisha Miongozo ya Kitaifa ya Akili Unde katika Elimu (NGAIE, 2025) na Miongozo ya Kitaifa ya Elimu ya Kidijitali kwa Vyuo Vikuu (NDEGU, 2025). Utafiti huo uliwasilishwa katika mkutano huo.
Sera zipo, swali ni kasi ya mwitikio
Utafiti umeonyesha kuwa Tanzania tayari ina msingi wa sera unaotambua umuhimu wa kujifunza, kufuatilia mabadiliko, kupata mrejesho na kurekebisha mifumo ya uongozi wa Akili Unde katika elimu ya juu.
Miongozo hiyo inaweka majukumu kwa taasisi, inaelekeza ufuatiliaji na tathmini, inatambua umuhimu wa mrejesho kutoka kwa wadau na inaweka msingi wa maboresho endelevu.
Hata hivyo, utafiti umebaini maeneo ambayo bado hayajaainishwa kwa uwazi, yakiwamo mazingira au matukio yanayopaswa kusababisha mapitio ya haraka ya sera, muda maalumu wa kushughulikia changamoto za dharura, mfumo wa kuchunguza mapema teknolojia zinazoibuka na njia ya wazi ya kupeleka taarifa kutoka kwenye ufuatiliaji hadi kwenye maamuzi ya kisera.
Kwa Nyinondi, hoja si kwamba Tanzania haina uwezo wa kubadilisha sera. Hoja ni kama mfumo uliopo unaweza kubadilika kwa wakati unaohitajika wakati Akili Unde inabadilika kwa kasi.
Teknolojia na mahitaji ya watu
Mjadala huo haukuanzia kwenye sera pekee. Ulijengwa pia na hoja za wasomi waliotoa mihadhara maalumu katika mkutano huo.
Profesa Raffaella Cagliano wa Politecnico di Milano, Italia, alizungumzia uhusiano kati ya teknolojia na mahitaji ya jamii katika mada yake “Teknolojia kwa Ajili ya Watu.”
Alieleza kuwa maendeleo ya teknolojia hayawezi kutenganishwa na mazingira ya kijamii na kiuchumi ambako teknolojia hizo zinatumika.
> “Teknolojia zinazozalishwa na mahitaji ya watu mara nyingi havisomani.”
Kwa Cagliano, changamoto si kutengeneza teknolojia pekee, bali kuhakikisha kuwa teknolojia hiyo inaendana na maisha, mahitaji na mazingira ya watu wanaotarajiwa kuitumia.
Alisisitiza:
> “Hatuwezi kutenganisha uendelezaji wa teknolojia na uhalisia wa mazingira na mifumo ya kijamii.”
Hoja hiyo inaingia moja kwa moja katika mjadala wa Tanzania kuhusu Akili Unde. Swali si tu kama Tanzania inaweza kutumia teknolojia hiyo, bali pia kama matumizi yake yanaendana na mahitaji ya vyuo, walimu, wanafunzi, watafiti na jamii kwa ujumla.
Akili Unde inahitaji ufanisi, si ukubwa pekee
Profesa Tushar Shinde wa IIT Madras Zanzibar aliongeza mwelekeo mwingine katika mjadala huo alipokuwa akizungumzia Akili Unde yenye ufanisi na inayoweza kufikiwa.
Alieleza kuwa mjadala wa mustakabali wa Akili Unde haupaswi kujikita katika kujenga mifumo mikubwa zaidi pekee, bali pia katika namna ya kufanya mifumo hiyo iwe midogo, ya haraka na yenye gharama nafuu.
> “Lengo si kujenga mfumo mkubwa zaidi. Lengo ni kuufanya mfumo uwe mdogo, wa haraka na wa gharama nafuu.”
Hoja hiyo ina umuhimu kwa nchi za Kusini mwa Dunia, ambako upatikanaji wa kompyuta zenye uwezo mkubwa, umeme, intaneti na data unaweza kuwa na changamoto tofauti.
Shinde alisema thamani ya Akili Unde haipaswi kupimwa kwa ukubwa wa mfumo pekee.
“Mustakabali wa Akili Unde haupaswi kupimwa kwa ukubwa wa mfumo, bali kwa kiwango cha athari unachozalisha.”
Katika hitimisho la hoja yake, alitoa wito kwamba kasi ya maendeleo ya Akili Unde iende sambamba na uwezo wake wa kufikisha matokeo kwa jamii.
“Kadiri Akili Unde inavyoendelea kwa kasi, tusijenge tu Akili Unde kwa kasi, bali tujenge Akili Unde inayofika mbali zaidi.”
Kwa mtazamo huo, mjadala unahamia kutoka kwenye swali la Akili Unde inaweza kufanya nini? kwenda kwenye swali la inaweza kufanya nini kwa ufanisi, kwa gharama inayowezekana na kwa athari inayogusa maisha ya watu?
Kutoka teknolojia hadi sera
Hapo ndipo hoja za Cagliano, Shinde na Nyinondi zinapokutana.
Cagliano anaweka mkazo kwenye uhusiano wa teknolojia na mahitaji ya jamii. Shinde anaangalia namna Akili Unde inaweza kuwa yenye ufanisi katika mazingira yenye rasilimali tofauti. Nyinondi anaangalia upande wa sera na taasisi, akiuliza kama mifumo ya uongozi inaweza kubadilika kwa kasi inayolingana na teknolojia.
Mjadala huo unaunganisha maswali muhimu: jamii inahitaji nini, teknolojia gani inafaa, Akili Unde inaweza kutumika kwa ufanisi kiasi gani, na sera zinaweza kwenda kwa kasi gani kuisimamia?
Kwa Tanzania, suala hilo linakuwa muhimu zaidi katika elimu ya juu ambako Akili Unde inaingia katika ufundishaji, ujifunzaji, tathmini, utafiti na huduma za kitaaluma.
Mjadala unaendelea nje ya ukumbi
Mjadala ulioibuliwa Arusha unaingia pia katika tafakuri pana kuhusu safari ya sayansi, teknolojia na ubunifu nchini, wakati Tanzania ikiendelea na shughuli za COSTECH@40.
Katika kipindi hiki cha kutafakari miaka 40 ya Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH), mjadala kuhusu Akili Unde unaongeza swali kuhusu miaka ijayo: Tanzania inahitaji mifumo gani ya kitaifa ili teknolojia zinazoibuka zitumike kwa manufaa ya jamii, huku taasisi zikiwa na uwezo wa kujifunza na kurekebisha sera kadiri mazingira yanavyobadilika?
Utafiti wa Nyinondi unaonyesha kuwa jibu si kuandika miongozo na kuiacha ifanye kazi bila kuzingatia mabadiliko yanayotokea.
Badala yake, mfumo wa sera unahitaji uwezo wa kutambua mabadiliko, kukusanya ushahidi, kufanya maamuzi na kurekebisha sera kwa wakati, huku ukiendelea kuwa na uwajibikaji wa kitaasisi.
Huo ndio mjadala uliotoka katika ukumbi wa 5UCC na kuingia kwenye swali pana zaidi la utayari wa Tanzania katika zama za Akili Unde.
Kwa sababu Akili Unde itaendelea kubadilika. Teknolojia itaendelea kuja na uwezo mpya, matumizi mapya na changamoto mpya.
Jukumu la Tanzania ni kuhakikisha kwamba uwezo wake wa kujifunza, kutengeneza sera na kuchukua hatua nao unabadilika pamoja na teknolojia hiyo.
No comments:
Post a Comment